ای نسل اسیر وطنم،

تو می‌دانی كه من هرگز به خود نیندیشیدم، تو می‌دانی و همه می‌دانند كه من حیاتم، هوایم، همه خواسته‌هایم به خاطر تو و سرنوشت تو و آزادی تو بوده است. تو می‌دانی و همه می‌دانند كه هرگز به خاطر سود خود گامی برنداشته‌ام، از ترس خلافت تشیعم را از یاد نبرده‌ام. تو می‌دانی و همه می‌دانند كه نه ترسویم نه سودجو! تو می‌دانی و همه می‌دانند كه من سراپایم مملو از عشق به تو و آزادی تو و سلامت تو بوده است، و هست و خواهد بود. تو می‌دانی و همه می‌دانند كه دلم غرق دوست داشتن تو و ایمان داشتن تو است. تو می‌دانی و همه می‌دانند كه من خودم را فدای تو كرده ام و فدای تو می‌كنم كه ایمانم تویی و عشقم تویی و امیدم تویی و معنی حیاتم تویی و جز تو زندگی برایم رنگ و بویی ندارد. طمعی ندارد. تو می‌دانی و همه می‌دانند كه شكنجه دیدن به خاطر تو، زندان كشیدن برای تو و رنج كشیدن به پای تو تنها لذت بزرگ من است. از شادی تو است كه من در دل می‌خندم. از امید رهایی توست كه برق امید در چشمان خسته‌ام می‌درخشد، و از خوشبختی تو است كه هوای پاك سعادت را در ریه‌هایم احساس می‌كنم.

از كتاب : طرحی از یك زندگی

بسمه تعالی

در باب شعروآفرینش های شاعرانه هربحثی کرده شود خواه جزئی خواه کلی به یک تعبیر نقد است. نقد شعر یا نقد ادبی .خود شاعرهم وقتی در شعر خویش الفاظ و معانی را سبک سنگین می کند، وقتی کارخود را مرور واصلاح میکند ، وقتی در باب شیوه کار یا هدف و ذوق خویش می گوید دیگرشاعر نیست منتقد است و کاری که میکند نقد.

بد ینگونه نقد، نقد شعر،با شعروشاعری سرمویی فاصله ندارد وهیچ چیزازآن به شعر  نزدیک ترنیست، با این همه بیشتر شاعران که ادب را فقط آفرینش می دانسته اند با نقد دشمنی ورزیده اند و گویی هیچ چیزرا مزاحم تر و ملال انگیزتر ازوجود منتقد نیافته اند در واقع کمتر هنرمندی است که بی هیچ خشم ونفرت ،انتقادی را که بر اثرش می شود تحمل کند.

برای نمونه تئوفیل گوتیه شاعر محبوب فرانسه که در باب منتقدان با بیانی خشن و موذیانه میگوید : که اینها هنری ندارند جزاینکه به کردار خفاش خونخواری به جان مردم بیفتند و آثارآنها را تباه کنند.

همه جا عکس العمل تقریبا خشم است و پرخاش – درست یا نادرست.

در حقیقت خیلی از نقادان هستند که حرف درستی نمی زنند ودر واقع با ایرادهای بی جای خویش برای هنرمندان مزاحم هایی هستند مبتذل و ملال انگیز.

چخوف نویسنده روسی با نیش خندی معنی دار دراین باب می گفته است : نقاد ها مثل خرمگس هایی هستند که روی پیکر اسب می نشینند و اورا نیش می زنند و از شخم کردن باز می دارند. اسب پوست را می کشد و دم تکان میدهد ،خرمگس برای چه وزوز می کند ؟ .... شاید خودش هم نمی داند ، فقط طبعی دارد بی آرام که دلش می خواهد دیگران آن را هم حس کنند . گویا می خواهد بگوید : میدانید؟ من هم زنده ام و می دانم چطور وزوز کنم....

آیا چخوف دست کم قدری مبالغه نمیکند؟.... گمان دارم این وزوز نیش آلود منتقد لازم است تا شاعر اطرافش را فراموش نکند ویادش بیاید که غیر ازخود او دیگری هم در دنیا هست. فقط با این احساس است که شاعر مسئولیت خود را درک میکند وحاضر می شود به جامعه و زمان خویش حساب پس دهد.

با این همه کمتر شاعری هست که از منتقد با خشم ونارضایتی یاد نکند وبه او طعنه نزند ،اگر چه فقط همین اندازه باشد که در جواب عیب جویی او شانه را با بی اعتنایی بالا بیندازد.

بعصی شاعران انتقاد را عبارت دانسته اند از حربه عاجزان ،حربه کسانی که چون خود از عهده آفرینندگی برنیامده اند به خرده گیری بر دیگران پرداخنه اند . این ادعا البته از حقیقت خالی نیست ،در واقع بعضی از نقادان خود شاعرانی بوده اند وازده که خودشان نتوانسته اند اثری را بوحود آورند که آرزو داشته اند.

گویند از یک نقاد معروف عرب پرسیده اند چرا شعر نمی گویی ؟... گفت آنچه از این مقوله دست می دهم نمی پسندم و آنچه می پسندم دست نمی دهد.

باری کسانی که در میدان ادعا شکست خورده اند قالبا منتقد از کار در می آیند اما عقده ای که دارند آنها را  وا می دارد تا هر اثر کامیاب را و یا هر اثری را که شاعر در آن نایل به همان هدف شده است که خودشان از عهده آن بر نیامده اند نقد کنند و دائم بر شاعران به بهانه یی بتازند  .

بعضی از نقادان هم هستند که خود در عرصه ابداع شکست نخورده اند اما وجودشان بطوری از خود پر شده است که در هر چیزی اگر خود ،یعنی ذوق و سلیقه و طرز تفکر خود را نیابند آن را مهمل می شمارند ودر خور انتقاد.

عبث نیست که مکتب های مختف در نقادی پدید آمده است و فی المثل کسی که اصل" هنر برای هنر" را می پسندد غالبا هر اثری که با آن میزان ،درست در نمی آید را محکوم می کند و آن که معتقد به نقد اخلاقی است تمام گویندگان را بتازیانه می بندد که چرا مثل او فکر نکرده اند.

خیلی شاعران بوده اند که بحث در نیک وبد شعر را فقط حق شاعر می دانسته اند و مدعی بوده اند که تنها کسانی می توانند در شعر و ادب داوری کنند که خود شاعر باشند . این دعوی که نظیر آن را شاعران فرنگی هم داشته اند البته مغلطه ای بی اساس است و به هر حال کج فهمی و بد سگالی بعضی نقادان به هیچ وجه نمی تواند دستاویزی باشد برای نفی و انکار ارزش و فایده انتقاد.

همان قدر که بد شعر گفتن خطاست ،بد داوری کردن هم در باب شعر خطاست . البته ملاک عمده داوری در شعر ذوق است اما ذوق واقعی هم کمیاب است مثل نبوغ واقعی... بسیاری مردم از ذوق بهره دارند اما غالبا تهذیب و تربیت  نامطلوب آن را خراب کرده است.

در هر حال با آن که نقد کاری است بس دشوار، منتقد فراوان است و با تفاوت درمراتب ذوق و فهم . بعلاوه اسباب و اغراض هم ممکن است پیش آید که مانع نقد درست شود : غرورواستبداد منتقد البته حجابی است که چشم اورا از بینش واقعی مانع می شود ودر کار نقادی مانع ایست عمده. مانع دیگر نادانی است و بی خبری که افتی است بزرگ در هر کاری. بعلاوه حسد تعصب ،تلون رای اسباب موثر هستند در گمراه کردن منتقد . از این گذشته ممکن است منتقد تحقیق خود را بر مطالعه یک قسمت ازاثر موقوف کند نه تمام آن اما رایی که اظهار میکند کلی باشد و راجع به تمام اثر.البته چنین رایی نادرست خواهد بود و مایه گمراهی. بعلاوه منتقد باید حسن نیت و شهامت داشته باشد تا نقد او بتواند مفید باشد و آموزنده ،یعنی هم خواننده را هدایت کند هم شاعر را. با این همه هیچ منتقدی نمی تواند به سبب خصومت ورزی خویش کسی را که واقعا صاحب هنر است به کلی از قبول و اعتبار بیندازد چنانچه دوستی و ملاحظه بی جا هم اگر در حق کسی نشان دهد برای آن کس فایده ای ندارد.

اگرحمله منتقدان یا توطئه سکوت آنها یک شاعر یا یک هنر آفرین واقعی را دلسرد کند نقد و نقادی یک موذی گری مخرب است وشیطانی که باید با آن مبارزه کرد ومعارضه. درواقع نقد تا جایی که از شائبه اغراض خالی است ،یا سعی میکند از اغراض دور بماند ،سازنده است و آموزنده.

منتقدی که میزانش فقط لغت باشد و غالب البته نه هیچ سنت شکنی را می تواند تحمل کند ،نه هیچ نو آوری را. دائم بر شاعر طعن و ایراد دارد که فلان لفظ را به جای خویش بکار نبرده است و فلان معنی را به صورت مناست عرض نکرده است ،دائم اعتراض می کند که وزن در فلان شعر نامناسب است یا قافیه در فلان بیت درست نیست با این سلاح فرمالیسم نقد ادبا نقدیست مخرب یا دست کم نقدیست  که برای ابداع چنان مساعد نیست. با این همه فهم شعر فارسی ،شعر رسمی گذشته آن بی آشنا یی به نقد ادبا ممکن نیست. چنان که شعر امروز را نیز با توجه به  این موازین بهتر می توان درک و ارزیابی کرد.

درهرحال فقدان انتقاد برای عالم شعر وادب بی شک یک مصیبت سخت خواهد بود زیرا وقتی محک در کار نباشد پول قلب خیلی زود بازار را تسخیر می کند بعلاوه از هر بازاریی بپرسید به شما خواهد گفت که سکه قلب سکه درست را هم از رواج می اندازد در این صورت ضرورت نقد و اهمیت آن را با وجود شکایت هایی که از شریدان و بایرن گرفته تا مولوی و سعدی خودمان ،از نقادان دارند را نمی توان نفی کرد.

نقادی که دائم به سنت ها می گریزد نقد و تفسیری که می کند نه آموزنده است نه روشنگر . مسئله ای که امروز منتقد باید جواب دهد این است که حالا چه راهی در پیش است؟... با این مسئله است که منتقد باید به کمک تئوری های روز جواب    دهد : زیباشناسی، جامه شناسی و روان شناسی .

در هر گونه قضاوت که راجع به هنر می شود ملاحظات زیبا شناسی بی شک اهمیتش در درجه اول است منتقدی که اززیبا شناسی بی بهره است مثل آن دریا نوردی است که نه نقشه دارد و ارتباط با ساحل و نه آشنا با شنا. چنین منتقدی نه از عمق نبوغ که تهدید کننده است تصور درستی دارد ،نه از ساحل استعداد که از خود او چندان دور نیست.

مسئله ارتباط شاعر با محیط هم برای منتقد اهمیت دارد چون شعر هر دوره ای ،رنگ آن دوره را به همراه دارد. بعلاوه شناخت ارزش واقعی هر شعر لازمه اش عبارت است از شناخت جامعه ای که شعر برای آن بوجود آمده است .

همچنین است مسئله روان شناسی و مطالعه در احوال نفسانی شاعر و مخاطبا نش. در واقع روان شناسی چون کارش مطالعه در احوال و عوارض نفس است اهمیت بسیار دارد از آنکه نفس انسان منبعی است که تمام علوم و فنون از آن بیرون می آیند. در نقادی از تحقیقات روان شناسی این اندازه می توان توقع داشت که بیان کند یک اثر هنری چگونه بوجود می آید و عوامل و اسباب نفسانی آن در مورد هر هنر مند چیست .؟ بعلاوه شاید از طریق تحلیل نفسانی تا حدی بتوان دشواری هایی که درباره شخصیت شاعر و رموز سبک او وجود دارد را حل کرد.

بدینگونه منتقد امروز نمی تواند تجهیزات خود را به سبک شناسی و علوم بلاغت و فنون ادب و لغت محدود کند. برای ارزیابی درست آثار شعرا باید از هر گونه معلومات از هر گونه تئوریها که در شناخت انسان و دنیای او سود مند است بهره بجوید و چنانکه تی سی الیات شاعر و نقاد انگلیسی می گوید :گذشته ازافکار واندیشه های رایج که سایر مردم نیز با او در آن انبازند به علوم گوناگون هم آشنا یی پیدا کنند.

به هر حال در قضاوت راجع به شعر هر دوره و هر قوم ارزشها و میزان هایی خاص در کار است که منتقد باید آنها را پیدا کند و باز شناسد ،ور نه داوری به خطا خواهد کرد. بعلاوه آن قاضی که یک قانون تازه را ، به تعبیر اهل عدلیه خودمان، عطف به ما سبق کند یا به کلی مغرض است یا نادان، از اینها گذشته منتقد حق ندارد که دائم سعی کند شاعر را به شکل خود – به شکلی که خود می پسندد – در آورد باید بکوشد تا او را چنان که اوست ،و چنانکه هم او می خواهد ، بشناسد و نشان دهد.

                               بر گرفته ازکتاب شعر بی نقاب شعر بی دروغ (استاد زرین کوب )